„Ostatnią cytologię miałam… chyba przed ciążą?” Takie zdanie lekarze słyszą bardzo często. Między pracą, dziećmi i codziennymi sprawami badanie profilaktyczne łatwo odkłada się na „po wakacjach”, a potem na „po świętach”. Tymczasem rak szyjki macicy to jeden z niewielu nowotworów, którym można niemal całkowicie zapobiec, jeśli połączy się szczepienie i regularne badania.
Zasady są prostsze, niż się wydaje, choć w ostatnich latach sporo się zmieniło: do programu trafiły cytologia płynna i test HPV, a szczepienia objęły młodsze dzieci. Rzetelne, przystępne opisy badań kobiecych i profilaktyki zbiera serwis mapazdrowia.info, a w tym artykule znajdziesz całość w skrócie: od szczepienia, przez badania przesiewowe, po to, co oznacza wynik i kiedy potrzebna jest kolposkopia.
Za niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy odpowiada przewlekłe zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego, czyli HPV. Wirus przenosi się przez kontakt skóra do skóry podczas aktywności seksualnej, a większość osób aktywnych seksualnie zetknie się z nim przynajmniej raz w życiu. Prezerwatywa zmniejsza ryzyko, ale nie chroni całkowicie.
Dobra wiadomość jest taka, że w większości przypadków organizm sam usuwa wirusa w ciągu 1-2 lat. Problem pojawia się wtedy, gdy zakażenie typem wysokiego ryzyka, zwłaszcza HPV 16 lub 18, utrzymuje się latami. Wtedy w komórkach szyjki mogą powstawać zmiany przedrakowe, określane jako CIN lub HSIL. Od zakażenia do rozwoju raka mija zwykle 10-15 lat, i właśnie ten czas daje szansę na wykrycie i usunięcie zmian, zanim staną się groźne.
Ryzyko przetrwałego zakażenia zwiększają między innymi palenie papierosów, osłabiona odporność i długotrwałe zaniedbywanie badań. Same objawy pojawiają się zwykle późno, dlatego nie można na nie czekać.
Warto też rozwiać częsty mit: wykrycie HPV nie musi oznaczać niedawnego zakażenia ani zdrady partnera. Wirus może latami pozostawać w organizmie w uśpieniu i dać się wykryć dopiero po długim czasie, także u kobiet w wieloletnim, stałym związku. Dlatego wynik testu nie mówi, kiedy i od kogo nastąpiło zakażenie, a jedynie, czy potrzebne są dalsze badania.
Szczepionka chroni przed zakażeniem najgroźniejszymi typami wirusa. Działa najlepiej, gdy zostanie podana przed rozpoczęciem życia seksualnego, dlatego programy szczepień są skierowane do dzieci. W Polsce szczepienie przeciw HPV jest dostępne w ramach programu dla dzieci w wieku 9-14 lat, zarówno dziewczynek, jak i chłopców.
Najważniejsze: szczepienie nie zastępuje badań przesiewowych. Zaszczepiona kobieta nadal powinna regularnie wykonywać cytologię lub test HPV, bo szczepionka nie obejmuje wszystkich onkogennych typów wirusa.
Wielu rodziców pyta o bezpieczeństwo. Szczepionki przeciw HPV podano na świecie setkom milionów osób i są jednymi z najdokładniej monitorowanych preparatów. Najczęstsze działania niepożądane to ból i zaczerwienienie w miejscu wkłucia, czasem ból głowy lub niewielka gorączka przez dzień czy dwa. Nastolatki bywają podatne na omdlenia przy każdym zastrzyku, dlatego po szczepieniu zostaje się kwadrans pod obserwacją. W krajach, które szczepią od lat, wyraźnie spadła liczba zmian przedrakowych u młodych kobiet.
W programie profilaktyki raka szyjki macicy uczestniczą kobiety w wieku 25-64 lat. Podstawowe badanie wykonuje się co 5 lat, a jego sercem jest test HPV wysokiego ryzyka. Materiał pobiera się tak samo jak do cytologii, czyli szczoteczką z szyjki macicy, ale komórki trafiają do pojemnika z płynem, a nie na szkiełko. To właśnie cytologia płynna.
Z jednej próbki laboratorium może wykonać kilka badań. Najpierw sprawdza, czy obecny jest wirus HPV typów wysokiego ryzyka. Jeśli wynik jest ujemny, kolejne badanie wypada zwykle za 5 lat. Jeśli dodatni, z tej samej próbki ocenia się komórki pod mikroskopem, a przy typach 16 lub 18 kieruje się pacjentkę od razu na kolposkopię. Dzięki temu nie trzeba ponownie przychodzić na pobranie.
Dokładnie, krok po kroku, przygotowanie do badania i sposób czytania wyniku opisuje portal Mapa Zdrowia. W skrócie: badanie najlepiej wykonać poza miesiączką, najczęściej między 10. a 20. dniem cyklu. Przez 2 dni przed pobraniem unikaj współżycia, globulek, żeli dopochwowych i irygacji. Cytologię można bezpiecznie wykonać także w ciąży.
Wynik cytologii opisuje się w systemie Bethesda. Na pierwszy rzut oka wygląda jak zbiór skrótów, ale można go łatwo rozszyfrować.
Dodatni test HPV nie oznacza raka. Oznacza jedynie, że wirus jest obecny i trzeba sprawdzić, czy wywołał zmiany. Wiele kobiet z dodatnim wynikiem ma prawidłową cytologię, a po roku czy dwóch wirus znika.
Zdarza się też, że laboratorium opisze materiał jako niewystarczający do oceny, na przykład z powodu krwi lub stanu zapalnego. To nie jest powód do niepokoju, tylko informacja, że badanie trzeba powtórzyć, zwykle po kilku tygodniach i po wyleczeniu infekcji. Warto też pamiętać, że wynik zawsze interpretuje się razem z wiekiem, wcześniejszymi badaniami i objawami, dlatego tę samą literę w opisie lekarz może omówić inaczej u dwóch różnych pacjentek.
Kolposkopia to badanie szyjki macicy w powiększeniu, za pomocą kolposkopu, czyli rodzaju mikroskopu ustawionego przed pacjentką. Nic nie wprowadza się głęboko, a badanie przypomina zwykłe badanie ginekologiczne we wziernikach, tylko trwa nieco dłużej.
Lekarz smaruje szyjkę roztworem kwasu octowego, a czasem płynem Lugola, dzięki czemu nieprawidłowe obszary stają się lepiej widoczne. Jeśli coś budzi wątpliwości, pobiera mały wycinek do badania histopatologicznego. Większość kobiet odczuwa przy tym krótkie ukłucie lub szczypanie. Po pobraniu wycinka przez kilka dni może pojawić się niewielkie plamienie.
Na kolposkopię kieruje się przede wszystkim przy dodatnim teście HPV 16 lub 18, przy nieprawidłowej cytologii z dodatnim testem HPV oraz przy wynikach HSIL, ASC-H i AGC. Badanie można wykonać także w ciąży; wtedy lekarz zachowuje szczególną ostrożność przy pobieraniu wycinków.
Co dalej po kolposkopii? Jeśli obraz jest prawidłowy albo wycinek pokaże zmiany małego stopnia, najczęściej wystarcza obserwacja i kontrolne badania po 6-12 miesiącach. Zmiany dużego stopnia usuwa się zwykle niewielkim zabiegiem w obrębie szyjki, wykonywanym w znieczuleniu miejscowym. Po leczeniu ważne są regularne kontrole przez kolejne lata, bo pozwalają szybko wychwycić ewentualny nawrót.
Badania przesiewowe są przeznaczone dla kobiet bez objawów. Jeśli coś Cię niepokoi, nie czekaj na termin wynikający z programu i umów wizytę u lekarza.
Żaden z tych objawów nie oznacza automatycznie choroby nowotworowej, ale każdy wymaga zbadania. Lepiej usłyszeć, że to niegroźny stan zapalny, niż przeoczyć coś, co można łatwo wyleczyć na wczesnym etapie.
Na wizytę zabierz poprzednie wyniki cytologii, testu HPV i ewentualnej kolposkopii, także te zrobione za granicą. Zapisz datę pierwszego dnia ostatniej miesiączki i informacje o szczepieniu przeciw HPV, jeśli je masz. Warto zapytać lekarza o kilka rzeczy:
Badanie trwa zwykle kilka minut, a wynik przychodzi najczęściej w ciągu kilku tygodni, zależnie od laboratorium. Jeśli nie dostałaś go w zapowiedzianym czasie, dopytaj, zamiast zakładać, że „brak wiadomości to dobra wiadomość”.
Badania profilaktyczne wyglądają tak samo w każdym mieście: pobranie trwa kilka minut, a wynik trafia do lekarza i do pacjentki. Wiele kobiet łączy je z coroczną wizytą kontrolną i badaniem USG, żeby załatwić wszystko za jednym razem. Jeśli boisz się samego badania, powiedz o tym przed pobraniem: mniejszy wziernik i spokojne tempo naprawdę robią różnicę.
Profilaktyka raka szyjki macicy opiera się na dwóch filarach. Pierwszy to szczepienie przeciw HPV, najlepiej w wieku 9-14 lat, choć korzyść odnoszą też dorośli. Drugi to regularne badania: w programie profilaktyki test HPV z próbki cytologii płynnej co 5 lat u kobiet w wieku 25-64 lat, a przy nieprawidłowym wyniku kolposkopia.
Jeśli nie pamiętasz, kiedy była Twoja ostatnia cytologia, potraktuj to jako sygnał, żeby umówić się jeszcze w tym miesiącu. Badanie trwa kilka minut, a daje realną szansę na to, by zmiany wykryć i wyleczyć, zanim w ogóle staną się problemem.
