materiały partnera
Prawo autorskie traktuje film (utwór audiowizualny) w sposób szczególny. Art. 70 ust. 1 u.p.a.p.p. wprowadza domniemanie nabycia majątkowych praw autorskich przez producenta do wkładów twórczych włączonych do filmu. Oznacza to, że reżyser, scenarzysta czy operator — o ile umowa nie stanowi inaczej — przenoszą swoje prawa na producenta za wynagrodzeniem ryczałtowym. To jednak nie kończy relacji finansowej twórca–producent. Art. 70 ust. 2¹ u.p.a.p.p. gwarantuje współtwórcom i artystom wykonawczym dodatkowe wynagrodzenie, które ma charakter niezbywalny. Twórca nie może się go zrzec ani przenieść na inny podmiot.
Ustawa wymienia 4 pola eksploatacji, za które twórcom filmowym przysługuje wynagrodzenie dodatkowe. Po pierwsze — korzystanie z filmu w kinach (procent od wpływów z biletów). Po drugie — najem egzemplarzy i publiczne odtwarzanie. Po trzecie — nadawanie w telewizji i innych środkach publicznego udostępniania. Po czwarte — reprodukowanie na nośnikach (np. DVD) przeznaczonych do użytku prywatnego. Tantiemy filmowe są pobierane przymusowo przez OZZ — w Polsce głównie przez ZAPA. Producent ani dystrybutor nie mogą pominąć organizacji zbiorowego zarządzania i rozliczyć się bezpośrednio z twórcami.
W branży muzycznej brak jest ustawowego domniemania nabycia praw przez producenta. Zwyczajowo stosowane są licencje niewyłączne z rozliczeniem procentowym realizowanym przez ZAiKS. Tantiemy za muzykę mają więc charakter umowny — wynikają z kontraktu między twórcą a wydawcą lub producentem, nie z ustawy. Wyjątek stanowi muzyka wykorzystana w filmie. W takim przypadku traktowana jest jak inny wkład twórczy w utwór audiowizualny — kompozytor otrzymuje wynagrodzenie ryczałtowe za przeniesienie praw plus tantiemy z art. 70 ust. 2¹ u.p.a.p.p., pobierane przez ZAiKS.
Autorzy książek z reguły udzielają wydawnictwu licencji wyłącznej na określony czas (np. 5 lat). Wynagrodzenie składa się z dwóch elementów — zaliczki wypłacanej przy podpisaniu umowy i procentu od sprzedaży (tantiemów), rozliczanego zwykle w cyklach półrocznych lub rocznych. W odróżnieniu od systemu filmowego tantiemy za książki wypłacane są bezpośrednio przez wydawcę, bez pośrednictwa OZZ. Wyjątkiem jest sytuacja adaptacji filmowej — wówczas autor książki staje się współtwórcą utworu audiowizualnego i wchodzi w system tantiem filmowych.
Przez lata obecna ustawa o prawie autorskim gwarantowała twórcom filmowym tantiemy za pola eksploatacji, które traciły rynkowe znaczenie — reprodukowanie na nośnikach fizycznych czy najem egzemplarzy. Tymczasem główne formy dystrybucji to platformy VoD i streamingowe (takie jak Netflix, HBO Max czy Player), które znajdowały się poza ustawowym systemem tantiem. Dyrektywa DSM (UE 2019/790) w art. 18 wprowadziła prawo twórców do odpowiedniego i proporcjonalnego wynagrodzenia. Termin implementacji upłynął 7 czerwca 2021 r. — Polska dokonała jej z dużym opóźnieniem. Nowelizacja ustawy o prawie autorskim z 26 lipca 2024 r. (Dz. U. poz. 1254) wdrożyła dyrektywę DSM do polskiego prawa, rozszerzając system tantiem filmowych o korzystanie z utworów w internecie i na platformach streamingowych. Przepisy dotyczące wynagrodzeń za eksploatację online dla artystów wykonawców weszły w życie 20 lutego 2025 r. Za nieterminową implementację dyrektywy Trybunał Sprawiedliwości UE nałożył na Polskę we wrześniu 2025 r. karę w wysokości 8,3 mln euro. Nowe przepisy obowiązują już w pełni w 2026 r. i mają istotne konsekwencje zarówno dla twórców, jak i dla platform dystrybuujących treści audiowizualne w Polsce.
Niezależnie od branży — filmowej, muzycznej czy wydawniczej — umowa powinna precyzyjnie regulować kwestie wynagrodzenia. Kluczowe elementy to określenie pól eksploatacji, sposobu kalkulacji wynagrodzenia procentowego, terminów rozliczeń oraz prawa do audytu dokumentacji finansowej podmiotu eksploatującego utwór. W przypadku twórczości filmowej szczególnie ważne jest rozróżnienie między wynagrodzeniem ryczałtowym (za przeniesienie praw) a tantiemami ustawowymi (pobieranymi przez OZZ). Po nowelizacji z 2024 r. twórcy zyskali dodatkowo prawo do regularnych (nie rzadziej niż raz w roku) informacji o przychodach z eksploatacji ich utworów. Obie formy wynagrodzenia powinny być wyraźnie wskazane w umowie. Kancelaria prawna Lassota Krawiec z siedzibą w Krakowie i Warszawie świadczy pomoc prawną w zakresie prawa filmowego i prawa autorskiego, w tym w kwestiach dotyczących tantiem autorskich. Więcej informacji na temat systemu wynagrodzeń twórców można znaleźć w dziale Wiedza na stronie kancelarii.
